Voortschrijdende Inzichten

Verrassende onderwerpen | Nieuwe invalshoeken

Het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) geeft informatie over wapnes, waaronder Sarin.

Oorlogschemie/Van de Tweede Wereldoorlog naar Saddam Hussein

Gifgassen zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog nauwelijks gebruikt. Dat wil echter niet zeggen dat er geen onderzoek op dit gebied werd gedaan. Integendeel, aan beide zijden was men actief op dit gebied. De Amerikanen waren ondermeer beducht voor de inzet van mosterdgas door de Duitsers. Omdat mosterdgas meestal pas ontdekt werd als het te laat was, probeerden de Amerikanen een automatische mosterdgas detector te ontwikkelen. Het apparaat moest licht zijn, op batterijen werken, zodat het op het slagveld inzetbaar zou zijn. Het is de Amerikanen gelukt zo'n apparaat te ontwikkelen, zo blijkt uit een artikel na de oorlog in het wetenschappelijke tijdschrift Analytical Chemistry. Het inzet van het apparaat is nooit nodig geweest. En dat is om meerdere redenen maar goed ook. De totale 'unit&' voor inzet in het veld bestond uit drie onderdelen (zie afbeelding). Het eigenlijke analyseapparaat had als afmetingen 28 x 12 x 31 cm en woog maar liefst 18 kg; daarbij kwamen dan nog een apparaat voor de batterijen en een automatisch registratieapparaat. Hoe dit ooit op het slagveld ingezet had kunnen worden, is een raadsel. Aardig detail is dat het principe van dit apparaat 40 jaar later door Philips is gebruikt om het eerste automatische meetapparaat voor zwaveldioxide — ooit in Nederland een ernstige vorm van luchtverontreiniging — ontwikkelen.

De Duitsers waren al in de jaren dertig bezig nieuwe wegen te vinden voor de ontwikkeling van gifgassen. Als nevenresultaat van de ontwikkeling van bestrijdingsmiddelen voor de landbouw ontdekte de Duitse chemicus Schräder de effectiviteit van een stof met de naam ethyldimethylamidofosforcyanidaat, later beter bekend onder de naam Tabun. Een uitstekend landbouwgif, maar zo bleek uit onderzoek, ook een net zo effectief gifgas. De groep van stoffen waartoe Tabun behoort, de organofosforverbindingen, bleek een breed scala aan werkbare stoffen op te leveren. De zelfden die Tabun hadden gesynthetiseerd, kwamen vervolgens met isopropylmethylfosforfluoridaat, kortweg Sarin. En ook hier steken trivialiteiten weer de kop op. De naam Sarin is ontleend aan de namen van het kwartet chemici dat in 1938 bij de eerste synthese van dit gifgas betrokken was: Schräder, Ambros, Ritter en Linde. Het hoogtepunt in de reeks ontstond in 1944 met pinacolylmethylfosforfluoridaat, kortweg Soman. Soman was op dat moment het dodelijkste in de gehele reeks van organofosforverbindingen. Het nieuwe aan deze gassen is het compleet andere werkingsmechanisme. De organofosforverbindingen zijn voorbeelden van zenuwgassen. Zij werken op het centrale zenuwstelsel en blokkeren het systeem van de prikkeloverdracht. Het feit dat de stoffen zo giftig zijn vormt een probleem bij de productie ervan. Ontsnappen van deze stoffen heeft onmiddellijke gevolgen. Het productieproces moet dus uitermate goed bewaakt worden; afdichtingen in de productielijn moeten perfect zijn. Om dit probleem te vermijden zijn zogenaamde binaire strijdgassen ontwikkeld. Het gaat chemisch gezien niet om een nieuwe groep van stoffen, maar om een andere manier om de strijdgassen te bereiden. Bij de binaire strijdgassen worden twee stoffen gebruikt die samen het gewenste strijdgas, bijvoorbeeld Sarin, gegeven. Het bijzondere van deze middelen is dat het strijdgas pas gevormd wordt op het moment dat het nodig is. Handig en daardoor minder gevaarlijk in het gebruik.

Tot slot een woord over de chemische kant, want deze lijkt soms opeens weer actueel. Had Sadam Hussein massavernietigingswapens? En zaten daar misschien strijdgassen bij? Wij weten het niet. Maar wat we wel weten is dat de stoffen die hier genoemd zijn, bijzonder gemakkelijk te vervaardigen zijn. Er zijn een aantal basischemicaliën voor nodig, wat basale chemische kennis en een 'recept&'. De bereidingswijzen zijn vaak zo simpel dat een eerstejaars student scheikunde de stoffen zou kunnen maken. Op internet is binnen een paar minuten het principe van de bereiding van vele strijdgassen te vinden.