Voortschrijdende Inzichten

Verrassende onderwerpen | Nieuwe invalshoeken

Erik Satie
(1866 - 1925)


Het schilderij dat gemaakt is door Suzanne Valadon, naar verluidt de enige vrouw waarmee Satie ooit een relatie heeft gehad.

Gymnopédie no 1 revisited

In maart 2007 plaatsten we een artikel over de Gymnopédie no.1 van Erik Satie op deze webiste [zie onder]. Daarin onder andere de resultaten van een analyse van de speelduur van dit werk. Nu, meer dan zeven jaar later, hebben we zo'n statistische analyse nog eens herhaald. We hebben hiervoor gebruik gemaakt van het onvolprezen Spotify. Het leverde een aantal verrassende bevindingen op.

We vonden in Spotify 63 uitvoeringen van de Gymnopédie no.1; een aanzienlijk grotere steekproef dus dan de vorige keer (dat waren er 25). Maar voordat we de resultaten van onze statistische analyse bespreken, eerst nog iets anders. We constateerden al in 2007 dat de Gymnopédie no.1 (maar ook 2 en 3) zich leent voor allerlei kleffe toestanden. Dit bleek inmiddels nog veel grotere vormen te hebben weaangenomen. Zo vonden we de Gymnopédie no.1 onder andere op verzamelwerken met titels als 'Classical music for you and your dog', 'World's greatest wedding music', 'Music for dinner at home', 'Orgel lullaby for baby', 'Satie with ocean sounds', 'Meditation. 111 pieces of classical music to ease you', 'Through a dog's ear. Volume 1. Music to comfort your elderly canine', 'Classical stress relief' en ' A bride's guide to wedding music'. Nieuw bleken orkestrale uitvoeringen met een merkwaardig soort echo-effect bijvoorbeeld bij 'Thunderstorm sleep'(met regen en donder!), ' Enstpannung für Herz & Seele' en ' Late night chill out'.

Grootproducenten

We kwamen opvallend vaak dezelfde uitvoering tegen, maar dan wel op verschillende CD's. De uitvoering door Pascal Roger is er zo een (op onder andere 'For a rainy day', '101 romantic piano' en '50x relaxing classics') maar ook Reinbert de Leeuw (op onder andere '40 classical songs for your baby', ' Satie. The greatest piano works', ' Satie solo piano' en ' XII the hits of Satie'). Absoluut de kroon spant echter Martin Jacoby. Zijn uitvoering komt op tientallen CD's voor onder de meest uiteenlopende, maar wel veelal kleffe, titels. Hier een aantal voorbeelden: 'Bach to Bed: classical music to help sleep', 'Peaceful piano classics', 'Classical piano chillout', '100 relaxing classic for students', '50 relaxing piano for sleep', 'The most influential classical music', 'Relaxing classical baby songs', '40 classical music babies', 'The piano works', ' Classical music you know', '100 mellow movements for relaxation', '50 relaxing piano pieces', ' 30 soft piano classics', '70 relaxing study classics', '25 relaxing piano classics', '100 classical study music', 'Relaxing reading classical works', 'Classical music for first class travel', '100 beuatiful pieces of classical music', '50 classical works for long car yourneys', '40 gentle jogging works', '100 homework concentration classics', '100 workaholic classics', '100 exam study chillout' en '100 revision classics'. En zo zijn er nog wel wat meer. Je vraagt je af wie zoiets allemaal verzint (en of daar wel een markt voor is).

   

   

De nieuwe analyse levert niets nieuws op

De hernieuwde analyse levert geen verrassing op. De gemiddelde speeldur is nu 3 minuten 37 seconden. Het was in de vorige analyse 3 minuten en 25 seconden; dat is niet significant verschillend. De kortste speelduur was nu 2 minuten en 28 seconden (was 2:39). De langste uitvoering is nog steeds die van Reinbert de Leeuw met bijna zes minuten. Eigenlijk is er dus niet zo veel veranderd behalve dan dat er nog meer uitvoeringen beschikbaar zijn gekomen. Het spreekt bijna voor zich dat net als de vorige keer, de uitvoeringen met de kortste en langste speelduur statistisch gezien tot de uitbijters behoren. Al met al blijft het echter merkwaardig dat de kortste en langste uitvoering meer dan een factor twee in duur verschillen.

Aardige details zijn nog dat er een aantal CD's (vier om precies te zijn) bestaan waarvan niet duidelijk is wie de piano bespeelt. Ook vonden we een uitvoering door iemand die Daigoo789 heet. Dit is dezelfde Daigoo789 die op YouTube een uitvoering geeft van twee uur (zo te zien wel knip- en plakwerk, dus wat is de zin ervan?) En dat is er nog Jeroen van Veen, de Nederlandse pianist die furore heeft gemaakt met Canto Ostinato van Ten Holt. Hij benadert met een speelduur van 5 minuten 45 seconden de tijd van De Leeuw. Zoeits als de 'Hollandse school' misschien?

Gymnopédie no 1 van Erik Satie

[oorspronkelijk artikel van 10 maart 2007]

De makers van de website www.moov.nl stelden ooit een paar vragen aan de populaire actrice en zangeres Georgina Verbaan. Op de vraag: 'Wat is je favoriete nummer en wanneer zet je dat meestal op?', antwoordde de ster geheel onbevangen: 'Satie met het nummer Gymnopédie no.1 werkt erg goed wanneer ik aan het schoonmaken ben!' En voegde zij er nog snel aan toe: 'Ook Pennylane van The Beatles maakt me erg blij.' De verschrijving Pennylane schrijven we overigens maar op het conto van de redacteuren. Georgina geeft hier op een openhartige wijze uiting van het feit dat de eerste Gymnopédie van de Franse componist Erik Satie overal goed voor is.

Vele uitvoeringen

Erik Satie componeerde de eerste Gymnopédie in 1888. De twee de componeerde Satie in het zelfde jaar. De derde, werd eveneens in 1888 uitgegeven, maar de tweede verscheen merkwaardig genoeg pas in 1895. De populariteit van vooral de eerste Gymnopédie is verbijsterend. Het werk is oorspronkelijk geschreven voor piano solo. Debussy maakte er een orkestratie van. Wie van de etherische klanken van Debussy houdt, zal in zijn nopjes zijn met deze versie. Satie en Debussy ineen! Anderen zullen mogelijk versteld staan van deze kleffe Debussyversie. In de loop der tijden is gebleken dat het nog veel gekker kan. Er zijn uitvoeringen verschenen in vele bezettingen. Niets is te dol: mondharmonica, gitaar, strijkkwartet, fluit, hobo. Of wat te denken van fluit én hobo, en ga zo maar door. Het klinkt allemaal even erg. Het is verworden tot het ultieme, muzikale behang.

Hoe traag is 'lent'?

De Gymnopédie nummer 1 heeft als tempo aanduiding 'Lent et douloureux'. 'Lent' betekent langzaam, traag, sloom. En 'douloureux' staat voor pijnlijk, smartelijk. Aangezien de componist verder afziet van een kwantitatieve aanwijzing voor het tempo, zal de uitvoerend artiest hierin zelf zijn keuze moeten maken. Dat blijkt tot verrassende resultaten te leiden. Vooropgesteld moet worden dat de Gymnopédie nummer 1 een bescheiden werk is: het telt slechts 78 maten en is opgebouwd uit 18 secties. Wij namen een steekproef van 25 uitvoeringen en bekeken daarvan de tijd die de pianisten nodig hadden om het werk uit te voeren.

De gemiddelde duur bleek 3 minuten en 25 seconden te zijn. Wel bleek de relatieve standaarddeviatie, een wetenschappelijke maat voor de spreiding, in de tijdsduren aanzienlijk te zijn, namelijk 22%. Klára Körmendi was het snelste klaar; zij deed het in 2 minuten en 39 seconden. De langste uitvoering is er een van Reinbert de Leeuw die maar liefst 5 minuten en 57 seconden nodig heeft. Nu is Reinbert de Leeuw een geval apart. Hij heeft namelijk in de loop van de jaren de Gymnopédies een aantal malen opgenomen. De eerste opname dateert van 1976. De Leeuw maakte met deze opname de muziek van Satie populair in Nederland. Deze versie duurt 4 minuten en 49 seconden. In onze steekproef behoort deze versie dus ook al tot de langere. Een latere opname van De Leeuw vraagt al 5 minuten en 8 seconden, terwijl zijn meest recente uitvoering dus de kroon spant.

De grafiek met de resultaten

Een onderzoekje

Wij vroegen ons af of die uitvoeringen van De Leeuw eigenlijk wel goed zijn. In wetenschappelijke termen: zijn dit geen uitbijters? Of anders gezegd: kunnen we uitvoeringen van De Leeuw nog wel rekenen tot wat we volgens de 'gemiddelde' uitvoeringspraktijk zouden mogen verwachten? Om dat uit te vinden, hebben we een zogenaamde Grubbs test toegepast. De mathematische achtergronden van de test worden in het tekstkader hiernaast uitgelegd. De berekening leert echter dat de langste uitvoering van De Leeuw geen uitbijter is. Met andere woorden: De Leeuw neemt weliswaar veel tijd voor zijn uitvoering, maar valt binnen de marges van wat tot de normale uitvoeringspraktijk moet worden gerekend. De zeer snelle uitvoering van Körmendi valt eveneens binnen de normale praktijk. Al deze uiteenlopende opvattingen van het begrip 'lent' kunnen dus.

Van piano tot orkest tot pulp

De veelheid van uitvoeringsvormen die van de Gymnopédies in het algemeen en die van de eerste in het bijzonder kan worden aangetroffen, is overweldigend. Het lijkt er zelfs op dat de eerste Gymnopédie in dit opzicht het meest gebruikte klassieke werk is. Ook hier voerden we op een steekproef van 20 waarnemingen een Grubbs test uit. De versie van Charles Dutoit met het Montreal Symphony Orchestra neemt maar liefst 6 minuten en 27 seconden in beslag. De Grubbs test wijst deze uitvoering onverbiddelijk als een uitbijter aan. Deze uiterst trage uitvoering wijst op nog een ander fenomeen. De eerste Gymnopédie is een klassieker in de categorie van de zogenaamde sfeermuziek. Er is een aanbod van tientallen verzamel CD's op dit gebied. Voor elke sfeer, voor elke emotie is er keus: het kan ook hier niet op. Maar toch: het origineel, de piano uitvoering, blijft van een mysterieuze schoonheid.